Tedaviler
Anksiyete
Anksiyete, insanın çevresine uyum sağlamasında işlevsel bir rol oynayan temel bir duygudur. Ancak bu duygu, süreklilik kazandığında, bedensel ve bilişsel düzeyde yoğun bir stres yanıtı oluşturur. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) literatüründe anksiyete, “algılanan tehlike” ile “gerçek tehdit” arasındaki farkın bulanıklaştığı bir bilişsel çarpıtma sonucu ortaya çıkar. Bu durum, kişinin içsel dünyasında sürekli bir “alarm hâli” yaratır.
Klinik gözlemler, anksiyetenin yalnızca korkuya değil; aynı zamanda belirsizlikle başa çıkma güçlüğüne de dayandığını göstermektedir. Bu nedenle tedavi süreci, kaygının tamamen ortadan kaldırılmasına değil, kişinin belirsizlikle olan ilişkisini yeniden yapılandırmasına odaklanır. Terapi sürecinde, birey kaygı verici düşüncelerle mesafeli bir farkındalık geliştirir, bedensel duyumlarını düzenlemeyi öğrenir ve bilişsel yeniden yapılandırma yoluyla tehdit algısını gerçeklik temelli bir düzleme taşır.
Şema Terapi ve Metakognitif Terapi gibi yaklaşımlar, anksiyetenin yalnızca düşünce düzeyinde değil, erken dönem uyum bozucu şemalarla ilişkili olduğunu da vurgular. Bu sayede kişi, sadece semptomatik rahatlama değil, daha derin bir içsel denge elde eder.
Depresyon
Depresyon, DSM-5 kriterlerine göre duygudurumda belirgin bir çökme, ilgi ve zevk kaybı, enerji azalması, değersizlik ve umutsuzluk duygularıyla karakterize bir bozukluktur. Ancak klinik bağlamda depresyon, yalnızca biyolojik faktörlerle açıklanamayacak kadar çok katmanlıdır. Bilişsel kuramlara göre depresif birey, kendisi, dünya ve gelecek hakkında olumsuz temel inançlara sahiptir; bu inançlar, Beck’in “bilişsel üçlü” modeliyle açıklanır.
Depresyonun tedavisinde, bu olumsuz otomatik düşüncelerin tanımlanması ve yeniden yapılandırılması merkezi bir yer tutar. Ancak depresyonun duygusal kökenleri sıklıkla şema düzeyindedir: erken dönem reddedilme, yetersizlik veya terk edilme temaları, bireyin bugünkü yaşantısında kendini yineler. Bu nedenle Şema Terapi, depresyonun derin yapısına ulaşmada etkili bir yöntemdir.
Terapötik süreçte, bireyin içsel eleştirmenine karşı özşefkat geliştirmesi, yaşamına anlam katan unsurları yeniden inşa etmesi ve kendilik değeriyle temasa geçmesi hedeflenir. Böylelikle terapi, yalnızca semptom azaltımı değil, varoluşsal bir yeniden yapılanma süreci hâline gelir.
İlişkiler
İlişkiler, bireyin geçmişte geliştirdiği bağlanma biçimlerinin güncel yansımalarını en açık biçimde sergilediği alanlardır. Bowlby’nin bağlanma kuramı, bireyin erken dönem ilişkilerinde geliştirdiği güvenli veya güvensiz bağlanma örüntülerinin, yetişkinlikteki romantik ilişkilerde tekrarlandığını göstermiştir.
Klinik gözlemler, birçok ilişkinin “tetiklenen çocuk yanların çatışması” üzerinden şekillendiğini ortaya koyar. Bu nedenle terapide, kişinin ilişkilerde tekrarlayan döngüleri tanıması, duygusal ihtiyaçlarını fark etmesi ve sağlıklı sınır kurabilmesi desteklenir.
Duygu Odaklı Terapi (EFT) ve Şema Terapi yaklaşımları, partnerlerin savunma tepkilerinin altında yatan incinmiş duygulara erişmeyi ve bu duyguların güvenli bir ortamda yeniden yapılandırılmasını sağlar. Böylece birey, ilişkilerinde yalnızca “tepkisel” değil, “bilinçli” bir varlık hâline gelir.
Çift Terapisi
Çift terapisi, iki bireyin oluşturduğu ilişkisel sistemin işlevselliğini değerlendirir. Bu sistemdeki iletişim, duygusal ihtiyaçlar, çatışma biçimleri ve bağlanma temaları incelenir. John Gottman’ın çalışmalarına göre, çift ilişkilerinde sürdürülebilir doyumun en güçlü belirleyicisi, “çatışma yönetimi becerisi”dir; yani anlaşmazlıkların yokluğu değil, yapıcı biçimde ele alınabilmesidir.
Duygu Odaklı Çift Terapisi (EFT), partnerlerin birbirinin duygusal ihtiyaçlarını fark etmelerini ve ilişkiyi güvenli bir bağ alanına dönüştürmelerini hedefler. Şema Odaklı Çift Terapisi ise, erken dönem şemaların ilişkide nasıl tetiklendiğini ve bu şemaların hangi davranış kalıplarını beslediğini ele alır.
Terapide, partnerler “haklı olma” mücadelesinden uzaklaşıp, birbirlerini yeniden duyabilmeye yönlendirilir. Böylece ilişki, çatışma alanından karşılıklı büyüme alanına evrilir.
Travma ve Yas
Travma, bireyin başa çıkma kapasitesini aşan, yaşamın sürekliliği ve güven duygusunu sarsan olayların yarattığı psikolojik bir yaradır. Van der Kolk’un da belirttiği gibi, travma yalnızca zihinsel bir anı değildir; bedensel olarak da saklanır. Bu nedenle “beden hatırlar.”
Yas süreci ise yalnızca ölümle ilişkili değildir; kaybedilen her anlam, rol veya kimlik de yas gerektirir. Freud’un “Yas ve Melankoli” makalesinde tanımladığı üzere, yas süreci, kaybın içselleştirilmesiyle benliğin yeniden yapılanmasını içerir.
Travma ve yas terapilerinde EMDR, Somatik Deneyimleme ve Şema Terapi yaklaşımları sıklıkla kullanılmaktadır. Amaç, travmatik anının etkisini silmek değil, onun duygusal yükünü dönüştürerek kişinin yaşam öyküsüne entegre etmesini sağlamaktır. Bu süreç, bireyin yeniden güven hissini kazanması, bedeniyle barışması ve yaşam enerjisini onarması için bir iyileşme alanı yaratır.
Cinsel Terapi
Cinsel terapi, cinsel işlev bozukluklarının (vajinismus, erken boşalma, orgazm bozuklukları, cinsel isteksizlik vb.) yanı sıra, bireyin beden algısı, utanç, suçluluk, kimlik ve yakınlıkla kurduğu ilişkiyi de ele alır. Cinsellik, sadece biyolojik bir dürtü değil; psikolojik, ilişkisel ve kültürel boyutları olan çok katmanlı bir deneyimdir.
Cinsel terapide kullanılan modeller arasında Kaplan’ın üç aşamalı cinsel tepki modeli ve Masters & Johnson’ın davranışsal yaklaşımı öne çıkar. Ancak modern cinsel terapi, bilişsel, duygusal ve bedensel bileşenleri bütüncül biçimde değerlendirir.
Terapötik süreçte, bireyin ya da çiftin cinselliği performans odaklı bir eylem olarak görmekten vazgeçip, duygusal yakınlık, güven ve özşefkat temelinde yeniden tanımlaması hedeflenir. Bu yaklaşım, hem bireysel hem ilişkisel düzeyde bütünleşmeyi destekler.